Barddoniaeth

Can Yr Awen

Rhwng mor a mynydd,
Tir a'r gwagle;
Awen.
O Annwfn dyfn i Geugant pur,
Awen.
Can a cherdd yr hanfod,
Blas melus Pair a chroth y Dduwies,
Awen.
Dirgelwch. Addewid einn cartref,
Gwirionedd trysor Tywyllwch;
Awen.
Goleuni. Ysbrydoliaeth.
Clywch. Gwrandewch.
O Wion Bach i Daliesin,
Mae'r Awen ynom oll!

Kris Hughes
Mehefin 2004

Siant Yr Awen

Fy'n Awen i, tyrd im nghalon,
Hir yw'r aros,
Fy'n Awen i, Tyrd im nghalon,
Wyt ti'n agos.

Ar ba gwmwl ddoi di lawr,
A fy di yma cyn y Wawr,
Tyrd fy'n Awen, tyrd i lawr
O'r nos sy'n ddu.

Kris Hughes
Mehefin 2004

Preiddeu Annwn - Cyfiethiad Fodern

Canmol yr argwlydd, penadur ein gwlad
Ei benadwriaeth yn ymestyn dros traethi'r byd
Bu cyfarpar carchar gweir yng nghaer sidi'n dda
Drwy Fabinogi Phwyll a Phryderi
Aeth neb o'i flaen Iddi
Y gadwyn trom las/lwyd i ddal y gwas
A chyn Preiddeu Annwfn chwerw ei gan
A tra parhaw'r dyfarniad fe ganeuwn ein barddas
Tri llonaid Prydwen, yr aethom ni iddi
Ond am saith, ni ddaw neb o gaer sidi
Rwyf yn anrhyd mewn canmol, cerdd a chlywir
Yng nghaer phedwarbig, pedair chwyldroad
Fy gynair or pair ai lefery
Ac anadl naw morwyn yn ei ennyn
Neu pair pen Annwfn, pwy ai luniodd?
Gwrwm tywyll ar berlau
Ni ferwith fywd i lwfryn, nid yw e'n ddynged
Clddyf llachar lleawch rhoddwyd iddo
Ac yn law lleminawch y gadewid
Ac wrth ddrws porth uffern, llusernni'n llosgi
A phan aethom ni gyda Arthur, trafferth llachar
Ond am saith ni ddaw neb o gaer feddweddw
Rwyf yn anrhyd mewn canmol, cerdd a glywai
Yng nghaer phedwarbig ynys y ddor gryf
Dwr a ffrwd yn gymysg
Gwin gloyw eu gwirod o flaen eu llu
Tri llonaid Prydwen yr aethom ni ar For
Ond am saith ni ddaw neb o gaer rigor
Ni haeddiant lawyr len yr arglwydd
Tu hwnt i gaer wydyr, ni welysant dewrder Arthur
Che fil o ddynion a sef ar y mur
Oedd anhawdd ymadrodd a'u gwyladur
Tri llonaid Prydwen aeth gyda Arthur
Ond am saith ni ddaw neb o gaer goludd
Ni obrynaf llafyr y rhai a chengl tarian llaes
Ni wybodwnt pwy ddydd a pheri ddydd pwy
Pwy awr mewn dydd y ganed Cwy
Pwy wnaeth y fe a wnaeth ddim fynd i ddol defwy
Ni wybodwnt yr ych crych, bras ei benrwy
Saith gein gyswllt ar ei goler
A phan aethom ni a Arthur, gofwyo anddwl
Ond am saith ni ddaw neb o gaer fanddwy
Ni obrynaf dynion bach llaes eu mynnu
Ni wybodwnt pry ddydd oedd geniddydd y pennaeth
Pa awr yn y dydd a ganed y perchenod
Pa anifail a gadwynt, arian yw ei ben
Pan aethom ni gyda Arthur, cynnen ofnadwy
Ond am saith ni ddaw neb o gaer ochren
Myneich yn udo fel cor o gwn
Gan gyfarfod yr uwch un, pwy a wyr?
A oes un hynt y gwynt ac un dwfr y mor
Ac un gwreichionen tan ar dderfysg ffyrnig
Myneich ai gilydd fel bleidd
Gan gyfarfod yr uwch un, pwy a wyr?
Ni wybodwnt phryd mae chanol nos neu'r wawr
Neu'r gwynt, a'i hynt, neu phwy ai gynhyrfu
Pa le ei ddihuno, pa dir a darrodd
Bedd lawer sant a ddihuno
canmoliaeth ir un uchaf y phenadur mawr
Ni fyddai'n drist, crist a'ng nghadw.

Mae fy mywyd fel afon

Mae fy mywyd fel afon, weithiau'n llifeirio'n gyflym,
Dros greigiau a drwy tir beryglus.
Weithiau'n araf ac ystum, lleyrchu'n ddoiglyd o dan yr haul.
Pob tro mae fy'n afon yn fyw, yn cyfarfod pob dydd newydd,
Fel mae pob afon yn cyfarfod glannau newydd,
Yn profiadu ac ymgyfarfod.
Fel un mae fy'n afon yn unigrwy,
Ond mae afonydd yn gweu dros y tir,
Yn llifeirio i fewn ac allan o afonydd eraill.
Weithiau mae fy'n afon yn ymmuno ac un arall,
I rannu ddefyd, breuddwyd neu lwybr bywyd.
Er ei unigrwydd, mae fy'n afon yn ran or tir,
Ac fel genedigaeth pob afon, o dyfnder mor bywyd,
Wedi ei gludo iw ffynnon yn groth y ddaear,
Ac wedyn i lifo dan yr awyr a'i gynhesu gan yr haul.
Un dirwnod fe lifai'n ol ir mor, ac o fanno,
Fe ddaw afon arall.
Ond dirwnod i ddod iw honno,
Heddiw mae fy'n afon yn llifo yno fi.

Simon Paul Harley
Mehefin 2004

Hynafiaid

Ble heno fy hynafiaid?
Ar wasgar mewn mynwentydd coll?
Mewn beddau di enw?
Eu cyrff aeth yn un â'r pridd,
Yn rhan o'r ddaear.
Eu canu a ddaeth i ben,
Eu dawnsio a ballodd,
Eu llafurio a aeth heibio
Ac ôl eu llafur nid yw'n ddim.

Ble heno fy hynafiaid?
Pa le mae'r fintai o eneidiau?
Yn ynni nad yw'n darfod,
Yn sefyll fel tyrfa o’m hol
Ac yn ymestyn ymhell,
Nes mynd yn un â'r gorwelion.
Mae nhw yna yn gwrando.
Mae nhw yn dal i freuddweidio a gobeithio
A'u gofal sydd gyda mi o hyd.

Ble heno fy hynafiaid?
Yn y cof a'r genynnau?
Yng nghraidd fy modolaeth?
Eu gwaed sy’n dal i lifo yn fy ngwithiennau
A'r hen is-ymwybod tragwyddol
Sy'n treiddio fel afonydd cuddiedig
Trwy bob rhan ohonof
Yn cyfeirio fy ngherddediad,
Yn llywio fy ngeiriau.

Gwyn Edwards
10 Mawrth, 2006

Y Sgwarnog

Ym misoedd yr onnen a'r wernen,
Pan fydd golau y dydd yn cryfhau,
Pan glywir per gân y fwyalchen
A bydd natur yn dechrau bywhau,
Pryd hynny, ymhell o swn dynion
Sgwarnogod ddaw allan liw dydd,
Gan ddawnsio ac ymladd yn wirion
A rhedeg yn wyllt ac yn rhydd.

Ar feysydd y gwyll a'r unigrwydd
Pan gyfyd y lleuad uwchben,
Mewn lle nad yw dyn yn gyfarwydd
Y sgwarnog a gyfyd ei phen,
Gan gyfarch hen dduwies yr wybren
A syllu'n hiraethus a hir,
Mae'r lloer yn fwy iddi na llusern
Sy'n gleuo hen lwybrau y tir.

Hen enaid yw enaid y sgwarnog
Sydd yma cyn tarddiad pob ach,
Fe grwydrodd ein herwau mynyddog,
Mae'n gyfaill i'r dewin a'r wrach,
D'wed rhai ei bod yn trawsffurfio,
D'wed eraill mai swynwraig yw hi,
Dan fantell Melangell mae'n cuddio
Rhag dicter yr heliwr a'i gi.

Tu hwnt i'r byd dynol blinderog,
Tu hwnt i'n pentrefi bach clyd,
Tu allan ar diroedd y sgwarnog,
Mae'r ysbryd hynafol o hyd.
Hen ysbryd ffrwythlondeb a natur,
Sy'n bod cyn 'run rhwyd na 'run dryll,
Hen ysbryd y blodau a'r blagur
Yn crwydro hyd feysydd y gwyll.

Gwyn Edwards
19 Mawrth, 2006

Yn Yr Hen Ddyddiau

Yn hen ddyddiau'r offeren,
Dyddiau canhwyllau,
Dyddiau'r delwau pren a'r murluniau lliwgar,
Dyddiau'r parablu Lladin
Byddem oll yn ymgynnull
Ar bob Sul yn sefyll
Fel defaid wrth yr allorau
I wrando heb ddeall gair,
Ond gwyddom am ddioddefaint Crist
Ac am ofal y Forwyn Fair.

Cyn dyfod brenhinoedd yn benaethiaid ffydd
Cyn dyfod Tuduriaid, Stiwardiaid na Hanoferiaid,
Cyn dyfod y gorthrwm a'r llosgi crefyddol,
Yn hen ddyddiau pla ac anwybodaeth,
Yn nyddiau'r dyn hysbys a bywyd byr,
Yn nyddiau llysieuwyr a bydwragedd y gwrychoedd,
Yn y dyddiau hynny
Roeddem oll yn baganiaid.

Gwyn Edwards
19 Chwefror, 2007

Môn

Ynys brud hen ysbrydion – rhimyntis,
Rhamantus, drallodion,
Daear weddw'r Derwyddon,
Au duwiau mawr ydyw Môn.

Môn f'awenydd, mwyn fyw ynod,
Mewn tyddynod meant dy ddynion,
Mae llawenydd meilliw, hynod,
Mewn bythynnod man, bywthwynion,
Mae glofynnod a maes rhosynnod,
Mil wrychynnod, mel erchwynion,
Mwy, fwy ffynnod, mai nef fynnod,
Mwy'n esgynnod manweis gwynion.

Wil Ifan O Fôn (William Evans)

Bum Gynt yn mhen tref China,
Pekin, bellennig fan,
A'r ddeudroed hyn yn esgyn,
Hen glochdy Khublai Khan.
‘ Roedd hwnnw yno'n sefyll,
Yr un mor gryf a hardd,
Cyn geni mab Glyndyfydrwy,
Na Iolo Goch ei fardd.

Yng ngwledydd pell y dwyrain,
Is haul a bythol wen,
‘ Does dim yn dod o'r newydd,
Na dim yn mynd yn hen.
Ond Duw a helpo Gymru –
Mewn oes neu ddwy dan graith,
Anghofiodd rin ei hanes,
A chollodd, bron, ei hiaith.

Ar uchaf ben y clochdy,
Fe dreuliais lawer awr,
A'm dwrn fel morthwyl tabwrdd,
Yn tyrfu'r hen gloch fawr;
Ei rhu oedd fel y daran,
Yn deffro pob rhyw barth,
A'r babloedd, o'r deheudir,
Hyd begwn oer yr arth.

Mae gloch fel honno, meddir,
Yn Ogof Arthur Fawr,
I'w tharo yn achos rhyddid
Pan fynnom, unrhyw awr,
Ond Och o'r hanes heddiw,
Fe chwarddai Khublai Khan –
‘ Does neb o fechgyn Cymru
Yn gwybod am y fan.

Wil Ifan O Fôn. (William Evans)

Ar Calon

Hedd yn calon 'ch,
nos ddofn.
Y serenau nhw'n chwalu ilawr
am y traed o y brenin coronllai.
Yr wybrennydd nhw'n lledu yn rhwth
am y golwy o y Draig-Tywysog.
Breuddwydion mewn yn nos,
hedd dwfn.

Eadha Deora
Rhagfyr 2005

cof am yn geltiaid farw

Yn unig ar y glan, i'n aros.
Haul darfod yn araf,
eithr i'n trigo bellach - yn ddwys.
Lleuad cynyddu yn grwn,
eithr i'n sefyll union - yn ddewr.
Tywod rhwng fy mysedd troed,
Tonnau cwmpas fy ngwddf,
Tawelwch a tristwch.
Am Yfory.

Lluoedd ar y gorwel, cychod ehedeg.
Dyfroedd troi coch dan y haul cywir,
seren chwalu.
Drychiolaethau gwen pelydru dan y lleuad holliach,
breuddwyd creulon.
Hwyliau dawnsio yn nigofaint.
Rhwyfwyr curo yn atgasrwydd.
Nhw'n dod agos.
Angau-galwad agos.

Yn unig ar y glan, i'n syrthio.
Haul crio yn isel,
eithr i'n ymgreinio bellach - yn ddwys.
Lleuad dangos yn ddaear,
eithr i'n pelydru oerllyd - yn ddewr.
Gwaed cympas fy gorff,
Ysbryd dros cyfarfod chwi,
Tawelwch a tristwch.
Nid Yfory.

Eadha Deora
Rhagfyr 2005

I Ffraed, y santes, y dduwies

Mae seren wen
yn llifanu ei heirlaw
i’r iard. Mae dŵr
yn datod ei hunan
o’r cwteri, gan siarad
ag atal i ateb yn antiffon
gryndod y sêr.

Dere i mewn.
Dere â’th anadl
wedi’u llosgi gan rew.
Coda dy ddwylo,
eurfrith, a greithwyd
gan dân a drain,
sy’n gwehyddu eurgylch
dros yr oerddaear.

Dere i mewn.
Mae golau’r sêr yn gwyro
o’r tŷ, ac mae’r wawr
yn ei amrwymo mewn gwisg
o haul, yn falm
i groen y gwynt.

Dere i mewn.
Dere i mewn.
Tan rwyllwaith
canghennau, wedi’u
morteisio gan olau
brau'r gwanwyn,
mi wela i ôl dy droed
yn tywynnu ar fy nhrothwy.

Mark Williams
Mawrth 2007

Alban Arthan

Myfi yw’r nos,
myfi yw’r tywyllwch,
myfi yw’r fagddu,
collaf i fy hun mewn dim,
mewn gwacter, mewn oerni.
Ai dyma ddedwyddyd diwedd?
Marwolaeth yr enaid?
Nage, anobaith, dolurus, dros dro ydyw.
Colli hunaniaeth
gan dderbyn poen.
Ni phery hyn yn hir
canys ar ôl y tywyllwch daw’r wawr,
ar ôl anobaith, gobaith,
ar ôl gwayw, iachâd,
ar ôl oerfel, gwres,
ar ôl marwolaeth, bywyd.
Gobaith yr haul
yn codi……

Angela Grant (Cenlli Goch)
Ebrill 2007